PDF Basket
Demokracja w UE jest zagrożona, ale brakuje dowodów naukowych, które pozwoliłyby na podjęcie skutecznych działań. „Pomimo licznych badań empirycznych wciąż brakuje jednoznacznych wniosków, które mogłyby być źródłem wskazówek dla decydentów”, mówi koordynator projektu Michael Kaeding, profesor integracji europejskiej i polityki europejskiej na Uniwersytecie w Duisburgu-Essen w Niemczech.
Aby dokładnie ocenić charakter i skalę kryzysu legitymizacji, z jakim boryka się europejska polityka, zespół ActEU opracował oryginalne podejście pozwalające uchwycić czynniki wpływające na zaufanie i nieufność w złożonym, wielowarstwowym środowisku politycznym.
„Ustaliliśmy, że choć ogólnie rzecz biorąc poziom zaufania pozostaje dość stabilny, to jednak występują krótkoterminowe wahania, spowodowane przede wszystkim takimi czynnikami, jak bezpieczeństwo ekonomiczne, imigracja oraz postrzeganie sprawiedliwości”, wyjaśnia kierowniczka naukowa projektu Daniela Braun, profesor nauk politycznych na Uniwersytecie Kraju Saary w Niemczech.
Hierarchia zaufania
Zespół ActEU twierdzi, że zaufanie obywateli do instytucji państwowych nie jest rezultatem funkcjonowania systemów demokratycznych, lecz ich warunkiem koniecznym.
„Bez zaufania ze strony wystarczającej liczby ludzi – tak, aby obywatele czuli się wysłuchani, reprezentowani i mieli możliwość uczestniczenia w życiu politycznym – rządy demokratyczne tracą legitymację. „W czasach kryzysu sytuacja ta jest jeszcze bardziej niepewna”, zauważa badacz Alex Hartland, również z Uniwersytetu Kraju Saary.
W dotychczasowych badaniach na kwestie związane z legitymacją polityczną patrzono zazwyczaj przez pryzmat postaw lub zachowań. Zespół ActEU połączył oba te elementy i dodał trzeci wymiar, dotyczący reprezentacji.
„Kategorie te są ze sobą powiązane, ewoluują i wzajemnie na siebie oddziałują zależnie od kontekstu. „Na przykład silna reprezentacja może prowadzić do większego zaangażowania i zmiany postaw”, dodaje Zoe Lefkofridi, ekspertka ds. reprezentacji politycznej z Uniwersytetu w Salzburgu w Austrii.
Aby zbadać tę dynamikę, naukowcy przeanalizowali spadek zaufania do wielopoziomowego systemu rządzenia UE, korzystając z badań opinii publicznej, grup fokusowych oraz danych pochodzących ze źródeł internetowych.
Chociaż ogólnie rzecz biorąc zaufanie Europejczyków do polityki oraz postrzeganie przez nich jej legitymizacji nie maleją, zależy to od konkretnego obszaru sprawowania rządów.
„Odkryliśmy, że istnieje swoista hierarchia zaufania. Obywatele największym zaufaniem darzą polityków, którzy są najbliżej ich codziennego życia – lokalnym i regionalnym. „Zaufanie jest z kolei niższe na szczeblu krajowym, a na szczeblu UE wykazuje zróżnicowanie”, mówi Braun.
Tendencja ta nie jest przy tym jednakowa we wszystkich krajach. Od początku XXI wieku w wielu krajach zaufanie do instytucji wyższego szczebla systematycznie spadało, choć odnotowano również przypadki częściowego lub całkowitego odbudowania tego zaufania.
W Chorwacji, Danii, Finlandii i Szwecji miał miejsce wyraźny, liniowy wzrost zaufania w miarę upływu czasu, podczas gdy obywatele Bułgarii, Cypru, Francji i Polski tracą wiarę w politykę.
„Decydenci polityczni w UE muszą zdawać sobie sprawę, że obywatele funkcjonują w systemie wielopoziomowym. „Przy odbudowywaniu zaufania i legitymizacji nierozsądne byłoby skupianie się wyłącznie na inicjatywach na szczeblu ponadnarodowym”, twierdzi politolog Ann-Kathrin Reinl, członkini rady doradczej ActEU. „Jeśli obywatele stracą zaufanie do polityki lokalnej i regionalnej, sytuacja może ulec radykalnemu pogorszeniu”.
Choć ogólnie odnotowano spadek frekwencji wyborczej, to jej ewentualne wzrosty wiązały się ze skrajnymi poziomami zaufania i nieufności, o czym świadczy wzrost poparcia dla radykalnych partii prawicowych, z godnymi uwagi wyjątkami w Europie Środkowej i Wschodniej.
Rewitalizacja demokracji
Aby zwiększyć zaangażowanie w życie polityczne i rozwinąć umiejętności młodych obywateli Europy, w ramach inicjatywy ActEU utworzono 17 „Laboratoriów Demokracji Młodzieżowej”, w których wzięło udział ponad 300 uczniów i studentów. Owocem tych działań są dwa zestawy narzędzi mające na celu wspieranie bardziej spójnego, integracyjnego i odpornego społeczeństwa.
„Jeden z nich skierowany jest do sektora edukacyjnego i wykorzystuje angażujące elementy, takie jak filmy, podcasty, infografiki i komiksy, aby przedstawić wyniki badania ActEU bez upraszczania poruszanych zagadnień”, dodaje Alex Hoppe, pracownik naukowy ze stopniem doktora na Uniwersytecie w Duisburgu-Essen. „Drugi jest przeznaczony dla decydentów i zawiera materiały, które mają pomóc specjalistom w odbudowie zaufania społecznego w oparciu o zwięzłe, oparte na dowodach zalecenia”.
Oba zestawy narzędzi są wykorzystywane w ramach działalności dydaktycznej oraz popularyzatorskiej zespołu i spotykają się z pozytywnym odbiorem.
Z obszernym zbiorem danych i analizami opracowanymi w ramach projektu można zapoznać się w niedawno wydanej książce pt. „Activating European Citizens’ Trust in Times of Crisis and Polarization: Towards a New Era of Representative Democracy”.
W ramach projektu SOUNDS Uniwersytetu Kraju Saary, współkierowanego przez Brauna, naukowcy z ActEU – których artykuły naukowe są obecnie w trakcie recenzji lub w trakcie przygotowywania do publikacji – kontynuują prace nad ilościowym określeniem polaryzacji politycznej i społecznej.